یکی از معضلات عمده نظام آموزش و پرورش، مسئله افت تحصیلی است که منظور از آن کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموزان را سطح رضایت بخش به سطح نامطلوب می باشد. این مسئله هر ساله هزینه های بسیار بالایی را در بر دارد.

بیان مساله

یکی از معضلات عمده نظام آموزش و پرورش، مسئله افت تحصیلی است که منظور از آن کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموزان را سطح رضایت بخش به سطح نامطلوب می باشد. این مسئله هر ساله هزینه های بسیار بالایی را در بر دارد. آنچه در این رابطه شایان ذکر است این است که افت تحصیلی دارای ابعاد مختلف است که آن را می توان در سه بعد فرد، خانواده، مدرسه و جامعه خلاصه نمود که اختلال در هر کدام از آنها می تواند دانش آموزان را در معرض رفتارهای پرخطر قرار دهد (افشاری، 1385).

عملکرد تحصیلی دانش آموزان دارای اهمیت زیادی می باشد و هر کس در فرآیند آموزش دوست دارد که از عملکرد بهتری برخوردار باشد که این خود نیاز به بر این دارد که عواملی که در بهبود یا ضعف عملکرد نقش دارند شناخته و مدیریت شود(نظری شاکر و همکاران، 1390). بخشی از عملکرد تحصیلی نامطلوب دانش آموزان نوجوانان به خواب ناکافی آنها نسبت داده می شود. مشخص شده است یکی از عواملی که منجر به کاهش زمان خواب میان نوجوانان می شود عبارتند از: شروع زودهنگام مدرسه و تاخیر در مرحله به خواب رفتن(حیدری و همکاران، 1389).

تغییرات هنجار بیولوژیکی، روان شناختی و اجتماعی که در دوران نوجوانی پدید می آید با مدت زمان خواب، خواب ناکافی، زمان بندی نامنظم خواب و بی خوابی در دوران نوجوانی همراه است. این گونه تغییرات منفی در ساختار خواب می تواند به پیامدهای روانی-اجتماعی مانند خلق افسرده، مشکلات رفتاری و هم چنین مشکلات تحصیلی بیانجامد. با وجود این که میزان خواب مورد نیاز در دوران نوجوانی کاهش نمی یابد اما نوجوانان عموماً کمتر از 3/9 ساعت (میزان مطلوب خواب مورد نیاز) می خوابند (موری و همکاران، 2009). اختلالات خواب در کودکان و نوجوانان از شایع ترین مشکلات پیش روی خانواده ها است که می تواند روی عملکرد اجتماعی، عاطفی و تحصیلی آنها تاثیر گذار باشد (اوانز و همکاران، 2005).

با این وجود با مداخلات دارویی و رفتاری این اختلالات قابل درمان می باشند و منجر به بهبود رفتار، خلق، توجه و عملکرد تحصیلی می گردد (ایبرت و درکی ، 2004؛ نیکسون و همکاران، 2008). اختلات خواب دامنه ای وسیعی از به سختی به خواب رفتن، بیدار شدن مکرر در طول شب تا اختلالات اولیه ی جدی خواب همچون سندرم آپنه ی خواب را شامل می شود (اندرسون و همکاران، 2009).

پیشینه پژوهش پژوهش های داخلی

یزدی و همکاران (1392) پژوهشی با هدف بررسی شیوع بیخوابی و ارتباط آن با عملکرد تحصیلی در دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی قزوین انجام دادند. این مطالعه در فروردین ماه سال 1392، به روش مقطعی و با استفاده از تکمیل پرسشنامه در دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی قزوین انجام شد. پرسشنامه ارزیابی شدت بیخوابی برای بررسی وجود و شدت بیخوابی توسط همه دانشجویان تکمیل گردید. معدل دانشجویان نیز از طریق مکاتبه با آموزش دانشکده ثبت گردید. نتایج نشان داد از 230 نفر دانشجوی پزشکی دانشگاه، تعداد 170 نفر (73.9%) در مطالعه شرکت کردند. میانگین مدت خواب شبانه دانشجویان 1.3±6.1 بود. نتایج پرسشنامه بیخوابی نشان داد که 28.8% از دانشجویان مشکل بیخوابی نداشتند. هم‌چنین، 71.2% از دانشجویان نیز درجات مختلف بیخوابی را گزارش کردند. وجود بیخوابی در پرسشنامه بیخوابی و میانگین ساعت خواب شبانه کمتر با عملکرد تحصیلی ضعیف‌تر بر اساس معدل دانشجویان ارتباط داشت

پژوهش های خارجی

موری و همکاران (2009) در تحقیقی به بررسی رابطه میان خواب آلودکی، زمان خواب، تغییر پذیری، زمان خواب و عملکرد های روان شناختی (اضطراب، افسردگی) در نوجوانان پرداختند. نمونه شامل 247 نوجوان با میانگین سنی 7/13 سال بود. نتایج حاکی از ان بود که خواب آلودگی با نمرات بالا در مقیاس های اضطراب و افسردگی همراه بود.

ابزار

پرسشنامه عملکرد تحصیلی (ETP)

پرسشنامه عملکرد تحصیلی ETP اقتباسی از پژوهش های فام و تیلور(1999) در حوزه عملکرد تحصیلی است که برای جامعه ایران ساخته شده است(فام و تیلور،1999 به نقل از درتاج،1383). این پرسشنامه با 48 سؤال 5 حوزه مربوط به عملکرد تحصیلی به شرح ذیل را اندازه گیری نماید: خودکارآمدی؛ تأثیرات هیجانی؛ برنامه ریزی؛ فقدان کنترل پیامد؛ انگیزش. نمره گذاری بر روی یک طیف لیکرت 4 درجه ای قرار می گیرد.

در پژوهش درتاج (1383) روایی محتوا با استفاده از جدول محتوا و هدف و نظر اساتید مورد تایید قرار گرفت. برای ارزیابی روایی سازه از روش تحلیل عاملی استفاده شد که موید وجود پنج عامل بود. ضرایب آلفای کرونباخ جهت محاسبه ی پایایی پرسشنامه برای ابعاد خودکارآمدی، برنامه ریزی، تاثیرات هیجانی، فقدان کنترل پیامد و انگیزش به ترتیب برابر با 92/0، 73/0، 93/0، 64/0، 73/0 و برای نمره ی کل مقیاس 74/0 محاسبه شد (درتاج، 1383).

پرسشنامه شیوه حل مساله (PSS): این مقیاس توسط کسیدی و لانگ 1996 ساخته و 6 عامل را می سنجد و این عوامل عبارتند از درماندگی، مهار گری، خلاقیت، اعتماد، اجتناب و گرایش. سه عامل سبک خلاقیت، اعتماد و گرایش الگوی مساله گشایی انطباقی و سازگارانه و سه عامل درماندگی، مهارگری و اجتناب سبک مساله گشایی غیر انطباقی و ناسازگارانه را می سنجد. ضریب همسانی درونی این آزمون 60/0 گزارش شده است (محمدی و صاحبی، 1380). میزان ضریب پایایی پرسشنامه با روش آلفای کرونباخ از 77/0 تا 87/0 گزارش شده است (باباپور، 1381).

منابع فارسی

احدی، بتول؛ میرزایی، پری؛ نریمانی، محمد؛ ابوالقاسمی، عباس. (1388). تاثیر آموزش حل مساله اجتماعی بر سازگاری اجتماعی و عملکرد تحصیلی دانش آموزان کم رو. پژوهش در حیطه كودكان استثنایی، دوره 9 ، شماره 3 (پیاپی 33) : 202-193.

منابع لاتین

Anderson B, Storfer-Isser A, Taylor HG, Rosen CL, Redline S.(2009).Associations of executive function with sleepiness and sleep duration in adolescents. Pediatrics; 123(4): e701-e707.