پژوهشگران همواره از خود می پرسند، که چرا برخی از دانش آموزان در مطالعاتشان سختکوش تر از دیگران به نظر می رسند؟

انگیزش

پژوهشگران همواره از خود می پرسند، که چرا برخی از دانش آموزان در مطالعاتشان سختکوش تر از دیگران به نظر می رسند؟چرا برخی از دانش-آموزان مطالعات لازم را انجام می دهند، در حالی که برخی دیگر حتی کتاب درسی را هم باز نمی کنند؟ چرا برخی از دانش آموزان راهبردهای سطحی مانند به یاد سپاری طوطی وار را به کار می گیرند؟ جواب این سوالات به پژوهش و مطالعه دوباره انگیزه فراگیران نیاز دارد. مثلا دانش-آموزانی که می خواهند ارزش ماده ی درسی را بفهمند به احتمال زیاد خواندنی های محوله را خواهند خواند، راهبردهای مطالعه پیجیده را به کار خواهند گرفت و هنگام گم گشتکی کمک خواسته و در نتیجه به پیشرفت تحصیلی بیشتری خواهند رسید. دانش روانشناسی در حیطه ی انگیزش و یادگیری بر یافته های پژوهشی نقش مهمی را در فهم رفتار فراگیران و افزایش توانایی های انگیزشی با آنان از گذشته تا به امروز داشته است (بدری گرگری و حسینی اصل، 1389).

انگیزش فرایندی است که باعث می شود که فعالیت هدفمند راه اندازی و نچهداری شود(پنتریچ و شانک، 2002) و از رفتارهایی چون آغازگری تکلیف، پایداری، صرف تلاش و کوشش استنباط می شود. به بیان ساده انگیزش چیزی است که افراد را به پیش رفتن وا می دارد، در حال پیش رفتن نگه می-دارد و مقاصد را تعیین می کند و نه تنها برای ترغیب دانش آمزان با فعالیت های تحصیلی درگیر می کند، بلکه برای میزان یادگیری دانش آموزان از اطلاعات دریافتی نیز مهم است ( اسلاوین، 2006، ترجمه سید محمدی،1389).

چشم اندازهای روانشناختی مختلف انگیزش را از دیدگاه ها و به شیوه های متفاوتی بررسی و تبیین می نمایند. رفتارگرایان بر پاداش ها و تنبیه های بیرونی به عنوان یک سازه ی کلیدی در تعیین انگیزش فراگیران تاکید می کنند، اما انسان گرایان به جای تاکید بر تقویت وتنبیه بیرونی، بر رشد و توانایی های فردی، احساس شایستگی، خودشکوفایی وآزادی انتخاب تاکید می کنند و شناخت پرایان منشاء انگیزش را افکار و اندیشه ها، انتظارات و اهداف می-دانند(بیبانگرد،1386).

تاریخچه جهت گیری هدف

مفهوم جهت گیری هدف در دهه ی 1980 در نتیجه ی تحقیقات کارول دوک و همکارانش با کودکان دبستانی مطرح شد. در این تحقیقات کودکان روی مجموعه ای از تمالیف حل مساله کار می کردند. در مرحله ی اول، این مسایل ساده بودند و کودکان می توانستند آن ها را با موفقیت حل نمایند. در مرحله-ی دوم، مجموعه مسایل دشوارتری به آنان داده شد. به محض ارایه ی این مجموعه از مسایل به دانش آموزان محققان دو الگوی درماندگی توام با رفتار ناسازگارانه را از خود به نمایش گذاشتند. آن ها خیلی زود جا زدند و اعتماد به نفس خود را از دست دادند و احساس اضطراب بر آنان چیره شد به گونه-ای که دست به راهکارهای تصادفی و غیر خلاقانه زدند. در نتیجه به عنوان افراد شکست خورده علاقه ای به ادامه فعالیت از خود نشان ندادند. از سویی، گروه دیگر از این کودکان، الگوی سازگارانه و منطقی از خود به نمایش گذاشتند. آن ها از چالش ها لذت می بردند و اطمینان داشتند که می توتنند این مسایل راحل کنند و از راهکارهای سازنده و ابتکاری برای حل مسایل استفاده می کردند. دوک با انجام تحقیقات بیشتر متوجه شد که کودکان در مواجه با موفعیت ها و فرصت های یادگیری اهداف متفاوتی در پیش می گیرند. عده ای در پی به نمایش گذاشتن توانایی هایشان خود و کسب داوری های مطلوب و اجتناب از مورد سرزنش قرار گرفتن از سوی دیگران هستند

این افراد اهداف عملکردی را انتخاب می کنند و هدفشان کسب عملکرد مطلوب است و ممکن است ترس و نگرانی از شکست در تکلیف، آن ها را به سمت الگوهای پاسخ دهی نادرست و نامتناسب سوق دهد. برخی دیگر از این کودکان که الگوی پاسخ دهی مناسب داشتند روی هدف یادگیری مطلب، جهت افزایش دامنه ی توانایی و معلومات خود تمرکز داشتند. آن ها اشتباهات و موانع پیش روی خود را به عنوان امر عادی فرایند یادگیری قلمداد می کردند. به طور خلاصه، دوک به این نتیجه رسید که کودکان در برخورد با فعالیت ها دو هدف عمده را دنبال می کنند که یکی از آنها توسعه و بسط توانایی های خود است. در هنگام مواجه با چالش ها، اتخاذ هر کدام از این اهداف تاثیر عمیقی در رفتار و عملکرد باقی می گذارد ( غلامی، 1382).

تعریف جهت گیری هدف

مفهوم هدف، دارای تعاریف گوناگون است. این واژه در زندگی روزمره انسان ها کاربرهای فراوانی دارد و از آن در موقعیت ها و شرایط مختلف استفاده می شود. هدف در حقیقت یک موقعیت یا وضعیت بیرونی یا خارج از وجود انسان ها است که افراد سعی دارند با تلاش به آن دست پیدا کنند. علی-رغم این که سلیقه ها و انگیزه ها انسان را از درون هدایت می کنند، هدف ها محرک های خارجی هستند که با تحریک انگیزه های انسانی، افراد را به سمت خود سوق می دهند. هدف، نتیجه یا پایان یک واقعیت است که فرد تلاشهایش را برای رسیدن به آن به کار می گیرد (دفت، 1374).

یکی از مطرح ترین موضوعات در زمینه ی انگیزش پیشرفت، نقش هدف های تحصیلی و جهت گیری هدف است. نظریه های هدف گرایی به طور عمده به این دلیل به وجود آمده اند که رفتار پیشرفت را توضیح دهند. این نظریه ها توسط روانشناسان رشد، انگیزش و نربیت جهت تبیین یادگیری و عملکرد محصلین در تکالیف تحصیلی و محیط مدرسه مطرح شده اند. تئوری جهت گیری به طور عمده به بررسی این موضوع می پردازند که چرا افراد هدف خاصی را بر می گزینند، چگونه به هدف مورد نظر نزدیک شده و با تکلیف مرتبط با آن درگیر می شوند. تاکنون مدل های متفاوتی در زمینه ی جهت گیری هدف، توسط متخصصان حوزه انگیزه پیشرفت مطرح شده است که هر کدام از آنها نام های متفاوتی برای ابعاد جهت گیری هدف در نظر گرفته اند. اما با توجه به متفاوت بودن آن ها هسته مفهومی همه ی آن ها این است که چه قصد ونیتی برای فعالیت و رفتارهای مرتبط با پیشرفت وجود دارد. از سوء تفاهم های رایج پیرامون جهت گیری هدف یکسان انگاشتن آن با اهداف خاصی است که افراد بر می گزینند. اهداف خاص در واقع مقاصدی هستند که فرد قصد وصول آن ها را دارد. اما هدف گرایی تبیین کننده انگیزه ای است که ورای رسیدن به آن مقاصد دنبال می شود ( جوکار، 1386).

پیامد های مرتبط با جهت گیری هدف

جهت گیری هدف پیامدهایی از جمله انگیزشی و شناختی دارد که در زیر ارائه شده است

پیامد انگیزشی جهت گیری هدف

نظریه پردازان هدف علاقه مند به دانستن این موضوع هستند که چرا گاهی اوقات دانش آموزانی که در ظاهر شایسته و با کفایت هستند به سختی به تکالیف تحصیلی نزدیک می شوند و نسبت به شکست واکنش منفی نشان داده و برای عملکرد خود اسناد نامناسب به کار می برند. بر این اساس بسیاری از کارهای اولیه در زمینه ی جهت گیری هدف، بر چگونگی ارتباط آن با الگوهای اسنادی، درماندگی آموخته شده و باورهای موفقیت و شکست متمرکز هستند. به طور کلی تحقیقات نشان می دهد که جهت گیری معطوف به تسلط با الگوی اسنادی مثبت و سازگارانه همراه است، حال آنکه جهت گیری معطوف به عملکرد با الگوی اسنادی درمانده و منفی همراه است. علاوه بر این، رابطه بین اهداف تسلط و قضاوت خودکارآمدی و شایستگی اغلب مثبت است. افرادی که جهت گیری هدف معطوف به تسلط دارند هنگام رویارویی با تکالبف مشکل، باورهای خودکارآمدی مثبت و سازگارانه خود را حفظ می-کنند. در جهت گیری هدف معطوف به عملکردگرایش مادامی که فرد در برتری نسبت به دیگرام موفق باشد، احساس کارآمدی در وی بالا خواهد بود

در مقابل دانش آموزانی که جهت گیری هدف معطوف به عملکرد اجتنابی دارند به طور معمول در مورد توانایی ها وشایستگی های خود نگرانی هایی دارند. علاوه بر این دانش آموزان دبیرستانی نسبت به دانش آموزان دبستانی بیشتر عملکردگرا هستند (پنتریچ و شانک ، 2002).

پیامدهای شناختی جهت گیری هدف

دانش آموزانی که جهت گیری معطوف به تسلط دارند از استراتژی های پردازشی عمیق تری مثل انواع استراتژی فراشناخت و خودتنظیمی استفاده می کنند (پینتریچ، 2000). این دانش آموزان بر شناخت خود نظارت داشته و در جست و جوی راه هایی برای آگاه شدن از میزان فهم و یادگیری خود هستند. دانش آموزانی که جهت گیری هدف آنها معطوف به عملکرد گرایشی است، احتمال کمتری وجود دارد که وقت وتلاش کافی برای پردازش های عمیق تر به کار برند. زیرا آن ها براین باوند که ای گونه استراتژی ها به دیگران نشان خواهد داد که آنها فاقد توانایی کافی هستند چون از نظر آنها رابطه ی معکوسی بین تلاش و توانایی وجود دارد. در مورد دانش آموزانی که می خواهند از بی کفایت به نظر رسیدن پرهیز کنند ( عملکرد اجتنابی) در استفاده از مکانیس های دفاعی خود، ارزشی بیشتر دیده می شود، آن ها از پردازش های سطحی تر و تلاش کمتر استفاده می کنند تا بتوانند عملکرد ضعیف خود را به عدم تلاش نسبت دهند و نه عدم توانایی. با این حال دانش آموزانی که جهت گیری معطوف به عملکرد گرایشی دارند، در صورت مواجهه با تکالیف کلاسی به خوبی آنها را فرا گرفته اند و یا تکالیفی که کمتر چالش برانگیز و لذت بخش هستند بیشتر از پردازش-های عمیق و خود تنظیمی شناختی استفاده می کنند. در چنین مواردی وجود یک معیار خارجی مثل توفق بر دیگران و یا بهترین بودن در کلاس آنها را جهت انجام این تکالیف خسته کننده و تلاش برای استفاده از استراتژی های خودتنطیمی در رسیدن به هدف برانگیخته می کند( پنتریچ و شانک، 2002).